Rijk, gevarieerd en levensecht vaardigheidsonderwijs in zorgopleidingen

Gevarieerder oefenen, met realistischere oefenmaterialen en minder leunen op instructies. Met drie evidence-based interventies tilden Peter Renden en zijn collega's het vaardigheidsonderwijs bij de opleidingen Verpleegkunde en Huidtherapie aan De Haagse Hogeschool naar een hoger plan. Hij zet zich ervoor in dat motorische leerprincipes nu ook een centralere plek krijgen in het vaardigheidsonderwijs van andere zorgopleidingen.

Een grote stap van klaslokaal naar werkvloer

Wanneer studenten Verpleegkunde en Huidtherapie van de Haagse Hogeschool in hun tweede of derde jaar aan een stage begonnen, bleek de werkpraktijk een stuk veeleisender dan de oefensituaties in de klas. 'Motorische vaardigheden zoals een infuus prikken of zwachtelen zijn lastiger als een patiënt ondertussen vragen stelt, collega's meekijken of als er tijdsdruk is,' vertelt Peter Renden kalm en zorgvuldig op een regenachtige ochtend in oktober. Als bewegingswetenschapper met een specialisatie in vaardigheidsontwikkeling en prestatiepsychologie heeft hij, door kennis te putten uit decennia aan onderzoek, een goed begrip van wat goed werkt bij het aanleren van motorische vaardigheden. Een Comenius Seniorfellowbeurs gaf hem de afgelopen jaren de kans om die inzichten te implementeren in het zorgonderwijs aan De Haagse Hogeschool. Met een team van collega's deed hij drie interventies om het vaardigheidsonderwijs te verbeteren.

Interventie 1: Minder protocollen, sneller oefenen

'Kenmerkend voor het traditionele vaardigheidsonderwijs is de nadruk op het begrijpen van een handeling,' legt Peter uit. 'Maar weten hoe je een handeling uitvoert is wezenlijk anders dan de handeling daadwerkelijk correct en geautomatiseerd uitvoeren. Voor dat laatste is vooral veel oefening nodig. Expliciete kennis is niet eens altijd noodzakelijk en kan zelfs in de weg zitten. Het uiteindelijke doel bij vaardigheidsonderwijs is dat studenten hun vaardigheden goed uitvoeren en ondertussen hun aandacht vrijhouden voor andere zaken, zoals bijvoorbeeld klinisch redeneren. De studenten volproppen met instructies helpt daar niet bij.' De eerste interventie bestond er dan ook uit de soms paginalange protocollen met gedetailleerde informatie over onder andere katheteriseren, bloeddruk meten en steunkousen aantrekken te vervangen door toegankelijke instructiekaarten. 'De protocollen waren soms zo lang dat studenten eerder leesvaardigheid oefenden dan zorgverlenend handelen.' Doordat de hoeveelheid informatie op de instructiekaarten beperkt is, houden studenten meer ruimte in hun werkgeheugen over om op de oefensituatie en hun eigen ervaring te reageren. De overgebleven instructies focussen waar mogelijk op het gewenste resultaat van de vaardigheid en minder op de precieze bewegingsuitvoering, zodat studenten zoveel mogelijk zelf kunnen controleren of de vaardigheid gelukt is.

'De protocollen waren soms zo lang dat studenten eerder leesvaardigheid oefenden dan zorgverlenend handelen.' 

Interventie 2: Gevarieerde, realistische oefeningen

De tweede interventie richtte zich op het oefenen met zoveel mogelijk variaties. 'Zoals verpleegkundigen het zelf zeggen: "Je moet kunnen praten en breien tegelijk."' Waar in het traditionele onderwijs vaardigheden geïsoleerd worden geoefend, waardoor studenten al snel ervaren dat een vaardigheid lukt en de motivatie om verder te oefenen verliezen, introduceerde Peters team allerlei varianten op de oefeningen. 'In de literatuur wordt dit herhalen zonder herhalen genoemd,' legt hij uit. 'Nieuwe variaties creëren weer nieuwe uitdagingen, waardoor er motivatie blijft om te door te gaan met oefenen.' De variaties weerspiegelen stuk voor stuk iets van de werkpraktijk. Een injectie toedienen moet de ene keer misschien in een drukke omgeving, de andere keer in stilte, de ene keer bij iemand die bang of boos is, de andere keer bij iemand die geen Nederlands spreekt of veel vragen stelt. Het bedenken van de variaties bleek een creatief proces dat leidde tot geestige, soms verrassend eenvoudige aanpassingen. 'Op de oefenarm om een infuus te prikken, liggen de aderen heel hoog. Daardoor was het voor studenten niet nodig om ze op de tast te zoeken. De oplossing is dan heel simpel,' lacht Peter, 'gordijnen dicht en het licht dimmen, dan moet je wel voelen.' Een ander voorbeeld is het handen wassen: door de handen te verven en geblinddoekt te wassen, wordt meteen duidelijk welke stukken overgeslagen zijn. 'Met een studentenpanel evalueerden we elke les en de reeks als geheel. Het panel was enthousiast over de variaties en kwam ook zelf met voorstellen die we hebben overgenomen.'

'Nieuwe variaties creëren weer nieuwe uitdagingen, waardoor er motivatie blijft om te door te gaan met oefenen.' 

Interventie 3: De weerbarstige praktijk toelaten

Over de derde interventie vertelt Peter met een grote lach. 'Het was het bonustrack van ons project en we zijn er heel blij mee.' Een manco in het vaardigheidsonderwijs is dat simulaties soms ver afstaan van de echte patiënt. 'Studenten oefenen bijvoorbeeld het zwachtelen op elkaar, maar hun eigen benen zijn meestal slank en gezond en heel anders dan een been met oedeem of spataderen,' legt Peter uit. 'Als ze oefenen met het schoonmaken van een wond, doen ze dat op een siliconen wond, die niet vastzit aan een persoon. Op die manier leren zorgverlenen is als leren fietsen op een hometrainer. Je oefent enkel de bewegingen, niet het omgaan met andere weggebruikers, verschillende terreinen en weersomstandigheden.' De creativiteit in het project bereikte een piek toen het team ging samenwerken met de opleiding Allround Make-Up & Hair Artist van het ROC van Amsterdam. 'Studenten leren in die opleiding levensechte wonden maken voor film en theater. Onze studenten kunnen bij hen een wond "bestellen" en die wordt dan – met nepbloed en al – bevestigd op de arm van een medestudent die de patiënt speelt.' Het oefenen wordt daardoor complexer en realistischer. Zo ervaren studenten met een echtere oefenpatiënt bijvoorbeeld dat ze bij het schoonmaken van de wond minder bewegingsvrijheid hebben, behoedzaam moeten werken om er geen waterballet van te maken en op de temperatuur van het water moeten letten.

'Docenten vertelden ons dat ze studenten beter zagen presteren.' 

Een proces vol hoogtepunten

Op de vraag of hij trots is op dit project, antwoordt Peter met een volmondig ja. 'Er waren veel momenten die een kick gaven.' Om er een paar te noemen: 'Toen we voor het eerst observeerden dat studenten anders oefenden met de instructiekaarten. Toen we zagen dat dat effect mettertijd zelfs groter werd. Toen we die bevindingen publiceerden. Toen ik onze studenten zag samenwerken met de studenten van het ROC. Toen ik hoorde dat stagiairs echt konden terugvallen op hun oefenervaring in de klas.' Ook van collega's kreeg Peter veel bevestiging en energie. 'Docenten vertelden ons dat ze studenten beter zagen presteren. We startten het project met een groepje pioniers, maar ook docenten die aanvankelijk de kat uit de boom keken zijn nu mee. Dat verliep heel natuurlijk, door de duidelijke onderbouwing van onze aanpak, door klein te starten en de resultaten te laten spreken.' De visie van De Haagse Hogeschool op vaardigheidsonderwijs is volledig gekanteld. En ook daarbuiten is er interesse in Peters innovaties. 'Toen we een workshop gaven bij een zorgonderwijscongres moesten er stoelen bijgehaald worden. Dat was mooi om te merken,' glimlacht hij. Om zoveel mogelijk zorgopleidingen te ondersteunen, publiceerden Peter en zijn collega's al hun bevindingen en lesmaterialen op de website Vaardigheidskompas.nl.

'Ook collega's die aanvankelijk de kat uit de boom keken, zijn nu mee.' 

Een centralere plek voor vaardigheidsonderwijs in de zorg

In 2024 verhuisde Peter naar het zuiden van het land en maakte hij de overstap naar Universiteit Maastricht, waar hij al snel de samenwerking opzocht met het Skills Lab van Geneeskunde. 'In het Comeniusproject hebben we het project vooral afgebakend rondom de motorische vaardigheden, maar ik ben geïnteresseerd in hoe we de integratie nog meer kunnen bereiken met onder andere  klinisch redeneren en communiceren. De integratie van cognitieve en motorische vaardigheden geeft extra mogelijkheden maar ook extra interessante vraagstukken.' Peter zit boordevol ideeën voor onderzoek en innovatie, liefst in samenwerking met zorgopleidingen van andere instellingen. 'Er ligt momenteel een gezamenlijke aanvraag bij NRO voor een Opschalingsbeurs,' vertelt hij. 'Mocht die worden toegekend dan kunnen we een enorme stap maken om vaardigheidsonderwijs in de zorg nog meer de centrale plek te geven die het verdient.'

'De visie van De Haagse Hogeschool op vaardigheidsonderwijs is volledig gekanteld.' 

Profiel

Dit portret is onderdeel van de reeks van portretten in de rubriek TROTS.

Klik hier om de andere portretten te bekijken

Maandelijks publiceren we een bijzonder portret op onze LinkedIn met bijpassend beeld. De rubriek is tot stand gekomen met hulp van Hananja Koster (ComeniusNetwerk), de woordkunsten van portretschrijver Elske van Lonkhuijzen en tot leven gebracht met de illustraties van Bewegend Wild.