Placemaking leert studenten om grootstedelijke vraagstukken samen met bewoners te tackelen

Aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) innoveert Rosanne van Wieringen erop los. Als onderwijsontwikkelaar en docent bij het Instituut voor Interdisciplinaire Studies (IIS) heeft ze daar alle ruimte voor. Ze introduceerde met haar collega Katusha Sol een onderwijsmethode die studenten verbindt met echte, complexe vraagstukken uit de stad die ze in co-creatie met maatschappelijke partners en de buurt proberen op te lossen. ‘We begonnen klein, maar het is gaan vliegen.’

‘Omdat de vraagstukken echt zijn, zijn studenten intrinsiek gemotiveerd.’ 

Het belang van transdisciplinair en actiegericht onderwijs

Complexe maatschappelijke problemen vragen om professionals die meerdere perspectieven kunnen integreren en kennis kunnen vertalen naar actie. Rosanne van Wieringen en Katusha Sol vonden in placemaking een methode die studenten leert echte vraagstukken in co-creatie met de betrokkenen op te lossen. ‘Placemaking is een filosofie en methode die in de jaren 70 door sociale wetenschappers werd ontwikkeld als alternatief voor de top-down-inrichting van openbare ruimte,’ vertelt Rosanne opgewekt vanuit een videocallbooth op de Roeterseilandcampus van de UvA. ‘Kenmerkend voor placemaking is dat lokale kennis wordt meegenomen om de kwaliteit van een plek te verbeteren.’ In 2017 startte Placemaking als keuzevak met vijftien studenten in een knusse ruimte op het Science Park. Ze gingen aan de slag met een echt vraagstuk waarmee ze de leefomgeving beter konden maken. ‘We merkten meteen dat het aansloeg. Studenten waren enthousiast en vanuit de stad kwamen steeds meer vraagstukken onze kant op.’

Van keuzevak naar gedragen onderwijsmethode

Omdat keuzevakken aan de UvA tijdelijk zijn was het belangrijk om inbedding te vinden in het reguliere onderwijs, legt Rosanne uit. ‘Die inbedding vonden we in 2020 bij de studie die ik zelf had gevolgd en waar ik op dat moment werkzaam was: Interdisciplinaire sociale wetenschap (ISW).’ Placemaking werd een geleid keuzevak in het derde jaar van de bachelor. Geleidelijk namen ook andere bachelor- en masterprogramma’s de methode over, toegespitst op hun eigen curriculum. ‘Inmiddels kunnen studenten op alle vier de UvA-campussen het vak volgen en werken we thematischer. Zo blijkt kunst en cultuur in de openbare ruimte een goed placemaking-onderwerp, maar natuurinclusiviteit ook. Zelfs de opleiding Geneeskunde kan met deze methode werken door de openbare ruimte te benaderen vanuit gezondheidsperspectief. Natuur, beweging en ontspanning spelen bijvoorbeeld een rol bij ziektepreventie en herstel.’

Het initiatief kreeg een enorme boost toen het in 2023 de hoogste Nederlandse Onderwijspremie kreeg. Nog meer opleidingen omarmden de methode, er kwam een summerschool, een internationale samenwerking en een Placemaking Academy waar studenten ISW na het keuzevak een placemaking-stage volgen en placemaking als afstudeerrichting kiezen. Inmiddels zijn ruim 60 partners en 5 opleidingen betrokken en volgden al bijna 1000 studenten Placemaking als cursus.

Placemaking als onderwijsmethode

Rosanne beschrijft hoe de methode er concreet uitziet. ‘Groepjes van drie tot vijf studenten gaan met een maatschappelijk vraagstuk van een maatschappelijke partner uit hun campusgebied aan de slag. Dat kan bijvoorbeeld de gemeente Amsterdam zijn die het zwerfafval in een park wil verminderen of het Gemeentelijk Vervoersbedrijf dat een metrostation veiliger en aangenamer wil maken voor reizigers.’

Elk project doorloopt dezelfde fasen:

1. Studenten starten met een locatie-onderzoek. Ze lezen zich in op het probleem maar gaan ook in gesprek met de betrokkenen en observeren en ervaren de locatie zelf. Met al die informatie scherpen ze het vraagstuk aan en creëren ze een gedragen visie voor de plek.
2. In co-creatie met de betrokkenen inventariseren en bedenken ze vervolgens mogelijke oplossingen.
3. Daarvan kiezen ze er één die ze als kleinschalige interventie uitwerken en uittesten in de praktijk.’ Maar daarmee eindigt het project niet.
4. Belangrijk is de laatste stap waarin ze hun bevindingen en aanbevelingen overdragen aan de groep die in het volgende semester met hetzelfde vraagstuk aan de slag gaat. ‘Zo krijgen we een estafettevorm die uniek is in het onderwijs aan de UvA.’ Studenten publiceren hun proces en bevindingen op placemakingamsterdam.nl.

Transformatief voor plek én persoon

Als onderwijsontwikkelaars doen Rosanne en haar collega’s ook onderzoek naar de effecten van hun innovaties. Ze merken dat placemaking zowel voor de plekken waar interventies worden gedaan als voor de studenten transformatief is. Zo krijgen interventies geregeld een direct of indirect vervolg in de praktijk. Ze worden geïmplementeerd of door een volgende groep verder uitgewerkt. Partners merken bovendien dat ze door de frisse, onbevangen blik van de studenten nieuwe inzichten opdoen in hun eigen organisatie en werkwijze. Voor studenten is de leeropbrengst ook groot. ‘Omdat de vraagstukken echt zijn en ze in hun eigen omgeving een verschil kunnen maken zijn ze intrinsiek gemotiveerd voor de cursus,’ legt Rosanne uit. ‘Ze vinden het een mooie uitdaging om hun kennis te vertalen naar actie. We zien dat studenten meer waardegedreven, proactief en constructief samenwerken met anderen. Ze dragen bij aan de maatschappij.’

Tips voor (toekomstige) onderwijsvernieuwers

‘Hoewel we niet hadden verwacht dat Placemaking zó groot zou worden, hebben we wel degelijk moeten knokken om het op de kaart te zetten.’ In dat proces heeft Rosanne verschillende inzichten opgedaan die vakgenoten kunnen helpen.

• Zoek gelijkgestemden. Benader de mensen die jouw energie delen en zoek plekken om nieuwe dingen te proberen.
• Begin klein en breid je initiatief stapsgewijs uit. ‘Wil je bijvoorbeeld iets doen met transdisciplinariteit, introduceer dan eens een maatschappelijk vraagstuk in je les en kijk hoe dat valt. Een volgende stap kan zijn om met studenten naar buiten te gaan of om een partner met een echte opdracht te zoeken. Zo kan je je ideeën laagdrempelig testen, want zodra je een innovatie groots opzet wordt er ook meer van je verwacht.’
• Ruimte voor innovatie is sneller te vinden als je aansluit bij de behoeften van de samenleving en studenten. ‘Elke onderwijsinstelling heeft een missie en visie of een strategische agenda. Probeer te laten zien hoe jouw plannen daarin passen.’
• Tussentijdse reflectie is belangrijk in het innovatieproces. ‘We hebben misschien wel meer geleerd van wat niet lukte dan van wat meteen of toevallig goed ging.’

‘Wil je iets nieuws opzetten, zoek dan gelijkgestemden.’ 

Een brede blik en een horizon vol plannen

Een heldere rode draad verbindt Rosannes eigen school- en studietijd met haar innovaties aan de UvA. ‘Ik zat als kind op een vrijeschool en leerde daar al holistisch denken. Ik kreeg vroeg mee dat vraagstukken meerdimensionaal zijn en dus vanuit verschillende perspectieven benaderd kunnen worden.’ Ze lacht. ‘Ik vond debatteren heel lastig, want ik zag altijd de nuances.’ In de studie ISW verbreedde ze haar blik nog verder en met het transdisciplinaire onderwijs dat ze inmiddels ontwikkelt kwam het perspectief van de samenleving erbij. En daar valt nog een wereld te winnen. ‘Het lijkt me geweldig om nog meer studentprojecten op onze website te zien verschijnen, te zorgen dat Placemaking in de huidige opleidingen autonoom draait en de Placemaking Academy uit te breiden tot een duale master. Ook werk ik de komende jaren met Katusha en twee andere auteurs aan een open access handboek voor studenten. Het gaat over placemaking als filosofie en methode en staat ook vol praktische ontwerp-, creatie- en onderzoekstools.’ Want ook dat leerde Rosanne al jong: het belang van ideeën omzetten in daden en zo iets teweegbrengen in je directe omgeving.

‘Het boek gaat over placemaking als filosofie en methode en staat ook vol ontwerp-, creatie- en onderzoekstools.’ 

Profiel

Dit portret is onderdeel van de reeks van portretten in de rubriek TROTS.

Klik hier om de andere portretten te bekijken

Maandelijks publiceren we een bijzonder portret op onze LinkedIn met bijpassend beeld. De rubriek is tot stand gekomen met hulp van Hananja Koster (ComeniusNetwerk), de woordkunsten van portretschrijver Elske van Lonkhuijzen en tot leven gebracht met de illustraties van Bewegend Wild.